Çocuğumun Öfkesinin Ardında Ne Var? Davranışın Ötesindeki Duyguyu Anlamak
Bir çocuk marketin ortasında kendini yere atıp bağırdığında, kardeşine vurduğunda, kapıyı çarptığında ya da küçücük bir isteği ger…
Ebeveynlik
Mahremiyet Eğitimi Ailede Başlar: Çocuğumuza Kendi Sınırlarını Korumayı Nasıl Öğretiriz?
Bir aile ziyaretinde olduğunuzu düşünün. Kapıdan içeri girdiğinizde çocuğunuza, “Hadi, teyzeni öp, seni ne kadar özlemiş” diyorsunuz. Çocuğunuz biraz geri çekiliyor, başını çeviriyor ve yanınızda durmak istiyor. O sırada içinizden, “Şimdi yanlış anlayacaklar, çocuğumu saygısız bulacaklar” diye geçirip ısrar edebilirsiniz. Belki “Ama çok ayıp oluyor” cümlesi de eklenir sözlerinize. İşte böyle bir anda kendimize şu soruyu sorabiliriz: “Çocuğuma kendi bedeninin sınırlarını öğretmeye çalışırken, onun istemediğini söylediği bir temasa nasıl yaklaşıyorum?”
Mahremiyet eğitimini konuşurken bu küçük anlara bakmayı önemsiyorum. Çünkü anlatmak istediğimiz değerlerin günlük hayatımızda da bir karşılığı olmasını isteriz. Çocuğumuza “Bedenin sana ait” derken onun rahatsızlığını duymaya, “Hayır diyebilirsin” derken bu cevabı bize verdiğinde de sakin kalmaya ihtiyacımız var. Mahremiyet eğitimini, evimizde birbirimize nasıl davrandığımız üzerinden düşünmeye buradan başlayabiliriz.
Çocuğumuzun sınırlarını önce biz gözetelim
Çocuklara istemedikleri sarılmalara, öpülmeye ve diğer fiziksel yakınlıklara itiraz edebileceklerini öğretmek, bedensel sınır eğitiminin temel parçalarındandır. Bu yaklaşım aile üyelerini ve yakınlarımızı da kapsar. Çocuğumuzun birini sevmesiyle o anda ona sarılmak istemesi arasında ayrım yapabilir, sevgisini göstermesi için farklı yollar sunabiliriz. El sallamak, gülümsemek ya da içten bir “Hoş geldin” demek de karşılaşmanın sıcaklığını koruyabilir.
Örneğin çocuğumuzun yerine uzun uzun açıklama yapmak yerine, “Şu an sarılmak istemiyor, birazdan birlikte sohbet ederiz” diyebiliriz. Böylece hem yakınımızla ilişkimizi korur hem çocuğumuzun tercihinin arkasında dururuz. Oyun oynarken de aynı özeni sürdürelim; gıdıklanırken “Dur” dediğinde duralım, öpmek için izin istediğimizde verdiği cevabı kabul edelim. İzin sormayı anlamlı kılan, aldığımız cevaba nasıl davrandığımızdır. Çocuğun fiziksel yakınlık konusundaki tercihine suçluluk hissettirmeden saygı göstermek, bu eğitimin günlük hayattaki karşılığıdır.
Bu anlayışı evimizin başka anlarına da taşıyabiliriz. Üzerini değiştirirken ona uygun bir alan hazırlayalım, odasına girmeden önce kapısını çalalım, bakımına yardım edeceğimiz zaman ne yapacağımızı anlatalım. Kendimize şu soruyu hatırlatalım: “Ben aynı durumda olsaydım bana nasıl yaklaşılmasını isterdim?”
Bedenini tanıtırken kullandığımız dile dikkat edelim
Çocuğumuzun bedeniyle ilgili sorularına sakin, doğru ve yaşına uygun cevaplar vermek önemlidir. Bedenin bölümlerini doğru anatomik adlarıyla öğretmek, sorularını gülerek ya da utandırarak karşılamamak ve anlayabileceği kadar bilgi sunmak önerilir. Küçük bir çocuğa uzun açıklamalar yapmak yerine, sorduğu sorudan başlayabilir ve merak ettiği başka bir şey olup olmadığını sorabiliriz.
“Orası ayıp, konuşulmaz” demek yerine, “Bedeninin bazı bölümleri özeldir. Bu bölgelerle ilgili bir sorun yaşadığında ya da bir şeyi merak ettiğinde benimle konuşabilirsin” diyebiliriz. Burada çocuğa vermek istediğimiz mesajı açık tutalım: Bedenine özen gösterebilir, özel alanlarını koruyabilir ve ihtiyaç duyduğunda bunlar hakkında rahatça konuşabilir.
Özel bölge sınırlarını anlatırken sağlık ve bakım ihtiyaçlarını da açıklamak gerekir. Bazen temizlenmesine yardım edilmesi ya da bir sağlık çalışanının muayene etmesi gerekebilir. Böyle durumlarda yapılacak işlemin amacı açıklanmalı, çocuğun mahremiyeti gözetilmeli ve yaşına uygun biçimde sürece katılması sağlanmalıdır. “Şimdi temizlenmene yardım edeceğim” gibi bir açıklamayla, bedenine ilişkin olup biteni anlamasına alan açabiliriz.
Sınırları kişilere göre değiştirmeyelim
Çocuklara bedensel sınırları anlatırken yalnızca tanımadıkları insanlardan söz etmek yetersiz kalır. Bu sınırlar tanıdıkları yetişkinler, aile üyeleri ve diğer çocuklarla olan ilişkilerinde de geçerlidir. Çocuğumuzun kafasında “Onu tanıyoruz, o zaman her istediğini yapmalıyım” düşüncesi oluşmasına yol açmadan, herkesin birbirinin bedenine saygı göstermesi gerektiğini anlatabiliriz.
Aynı özeni çocuğumuzdan da bekleyelim. Bir arkadaşına sarılmak istediğinde önce sormasını, arkadaşı istemediğinde durmasını hatırlatalım. “Sen sarılmak istedin, arkadaşın şu an istemiyor; başka bir oyun seçebilirsiniz” diyebiliriz. Kendi bedenine ilişkin tercihleri önemsenirken, başkasının tercihine saygı göstermeyi de birlikte çalışmış oluruz.
Özel olan şeylerle saklanması istenen durumları ayıralım
Çocuğumuza mahremiyeti anlatırken, ihtiyaç duyduğunda konuşabileceği kapıyı da açık tutmalıyız. Örneğin bir doğum günü sürprizini kısa süreliğine saklamakla, bedeniyle ilgili bir dokunmayı gizlemesinin istenmesi arasındaki farkı konuşabiliriz. Ona, biri “Kimseye söyleme” dese bile bedeniyle ilgili yaşadıklarını ve kafasını karıştıran durumları güvendiği bir yetişkine anlatabileceğini açıklayalım.
Bu konuşmayı somutlaştırmak için birlikte birkaç kişi belirleyebiliriz: “Benimle, babanla, öğretmeninle ya da güvendiğin başka bir yetişkinle konuşabilirsin.” Çocuğun her konuyu ilk olarak anne babasına anlatamayabileceğini kabul etmek, çevresindeki destek kaynaklarını genişletmek açısından önemlidir. Asıl önemsediğimiz, yaşadığı bir durumu tek başına taşımaması ve kendisini dinleyip yardım edecek bir yetişkine ulaşabilmesidir.
Mahremiyeti telefon ekranında da koruyalım
Bir çocuğun mahremiyetini düşünürken fotoğraflarını, kişisel bilgilerini ve başkalarına anlattığımız hikâyelerini de hesaba katmalıyız. Bize sevimli ya da komik gelen bir an, onun başkalarıyla paylaşılmasını istemediği bir deneyim olabilir. UNICEF’in ebeveynlere yönelik önerileri de çocukların utandırıcı veya çok özel görüntülerini ve hikâyelerini paylaşmaktan kaçınmayı, görüşlerini önemsemeyi ve dijital paylaşımlarda mahremiyetlerini gözetmeyi vurgular.
Fotoğrafını paylaşmadan önce anlayabileceği bir dille, “Bu fotoğrafı aile grubuna göndermemi ister misin?” diye sorabiliriz. Ancak özellikle küçük bir çocuğun onay vermesi, paylaşımın bütün sonuçlarını değerlendirebildği anlamına gelmez. Hangi görüntülerin ve bilgilerin paylaşılmasının uygun olduğunu düşünme sorumluluğu yetişkinlerde kalır. Çocuğumuzun görüşünü alırken onun gelecekteki mahremiyetini de koruyalım; bazı hatıraların aile albümümüzde kalmasını tercih edelim.
Anlattığında nasıl karşılık verdiğimiz çok kıymetlidir
Çocuğumuz rahatsız olduğu bir olayı anlatmaya başladığında önce dinleyelim. Sözünü kesmeden, kendi şaşkınlığımızı konuşmanın merkezine taşımadan ve suçlayıcı sorular sormadan yanında durmaya çalışalım. “Seni dinliyorum, anlattıklarını önemsiyorum. Sana yardımcı olmak için buradayım” diyebiliriz. Bir sınır ihlali anlattığında söylediklerini ciddiye almak, onu koruyacak adımları atmak ve gereken desteğe başvurmak yetişkinin sorumluluğundadır.
Burada çok önemli bir noktayı da aklımızda tutalım: Çocuğa sınırlarını öğretmek, korunma sorumluluğunu onun omuzlarına bırakmak anlamına gelmez. Yaşadığı bir durumda itiraz edememesi, ne yapacağını bilememesi ya da daha sonra anlatması, onu sorumlu hâle getirmez. Çocuğa yönelik bir istismarın sorumluluğu hiçbir koşulda çocuğa yüklenemez.
Mahremiyet eğitimi için bugün evimizde küçük bir yerden başlayabiliriz. Sarılmadan önce sorabilir, kapısını çalabilir, paylaşacağımız bir fotoğraf üzerine yeniden düşünebiliriz. Çocuğumuza vermek istediğimiz mesajı davranışlarımızda da yaşatalım: “Sana ait olanı önemsiyorum. İstemediğini söylediğinde seni duyuyorum. Bir şey yaşadığında ya da kafan karıştığında, anlatman için burada olacağım.”
Dilek Cesur
Eğitimci · Yazar · Aile Danışmanı · Hakkında
